Het jojo-effect is het patroon waarbij je afvalt en daarna weer aankomt, soms tot boven je oude gewicht. Het ontstaat doordat je lichaam na gewichtsverlies minder energie verbruikt, je meer honger krijgt en oude eetgewoonten terugkomen. Je verkleint de kans door rustig af te vallen, genoeg eiwitten te eten, aan krachttraining te doen en gewoonten te kiezen die je blijvend volhoudt.
Het jojo-effect is een bekend probleem bij afvallen. Je volgt een dieet, de kilo’s gaan eraf, en een paar maanden later staat de weegschaal weer waar hij begon, of zelfs hoger. Doe je dat een paar keer achter elkaar, dan gaat je gewicht op en neer als een jojo.
Het is geen kwestie van een gebrek aan wilskracht. Je lichaam reageert op gewichtsverlies op een manier die terugveren makkelijk maakt. Als je weet hoe dat werkt, kun je er rekening mee houden.
Wat gebeurt er in je lichaam?
Je verbruikt minder energie
Een lichter lichaam heeft minder energie nodig. Daarnaast past je lichaam zich aan als je langere tijd te weinig eet: je verbruikt dan vaak nog iets minder dan je op basis van je nieuwe gewicht zou verwachten. Je beweegt ook onbewust minder, zoals minder friemelen en sneller gaan zitten. Eet je na het dieet weer zoals vroeger, dan krijg je dus meer binnen dan je verbruikt.
Je krijgt meer honger
Na afvallen veranderen de hormonen die je eetlust regelen. Het hormoon leptine, dat je lichaam vertelt dat er genoeg reserve is, daalt. Het hongerhormoon ghreline stijgt. Daardoor heb je sneller trek en voel je je minder snel verzadigd. Dat effect kan lang aanhouden.
Je verliest spiermassa
Bij een streng dieet verlies je niet alleen vet, maar ook spieren. Spieren verbruiken energie, ook in rust. Minder spiermassa betekent dus een lager verbruik. Komt het gewicht later terug zonder dat je traint, dan is dat vooral vet.
De eerste kilo’s zijn vaak vocht
Bij diëten met weinig koolhydraten zakt je gewicht in de eerste week snel. Dat is grotendeels vocht en opgeslagen koolhydraten (glycogeen), geen vet. Eet je weer normaal, dan komt dat vocht direct terug. Dat voelt als aankomen, maar is het eigenlijk niet.
Oude gewoonten komen terug
De belangrijkste oorzaak is vaak de simpelste. Een dieet is tijdelijk. Ga je daarna terug naar je oude eetpatroon, dan komt ook je oude gewicht terug.
Waarom crashdiëten het risico vergroten
Een crashdieet is een dieet waarmee je in korte tijd veel wilt afvallen, bijvoorbeeld met heel weinig calorieën of door hele productgroepen te schrappen. Dat werkt op korte termijn, maar vergroot de kans op het jojo-effect:
- Je verliest relatief meer spiermassa.
- Het hongergevoel is sterker, waardoor je het moeilijk volhoudt.
- Je leert geen eetpatroon dat je daarna kunt aanhouden.
| Crashdieet | Rustig afvallen | |
|---|---|---|
| Tempo | Snel, vaak meer dan een kilo per week | Een halve tot een kilo per week |
| Wat je verliest | Vocht, vet en relatief veel spieren | Vooral vet |
| Honger | Sterk | Beter te hanteren |
| Na afloop | Terug naar oude patroon | Nieuwe gewoonten lopen door |
| Kans op jojo-effect | Groot | Kleiner |
Zo verklein je de kans op het jojo-effect
Er bestaat geen methode die het jojo-effect helemaal uitsluit. Deze aanpak maakt het wel een stuk minder waarschijnlijk:
Val rustig af
Het Voedingscentrum adviseert maximaal een halve tot een kilo per week. Dat voelt langzaam, maar je behoudt meer spiermassa en je hebt minder last van honger.
Kies gewoonten in plaats van een dieet
Stel jezelf de vraag: kan ik dit over een jaar nog steeds zo doen? Zo niet, dan is het een dieet en geen gewoonte. Kleine aanpassingen die je volhoudt, werken op lange termijn beter. Denk aan water of thee in plaats van frisdrank, groente bij elke warme maaltijd en minder tussendoortjes uit een zak.
Eet genoeg eiwitten
Eiwitten geven een verzadigd gevoel en helpen je spiermassa te behouden tijdens het afvallen. Goede bronnen zijn vis, kip, eieren, zuivel zoals kwark en yoghurt, peulvruchten, tofu en noten.
Kies voor vezels
Volkoren brood, havermout, groente, fruit en peulvruchten vullen langer dan witbrood en suikerrijke producten. Daardoor heb je minder snel weer trek. Meer over een gezond eetpatroon voor sporters lees je bij goede voeding voor goede prestaties.
Doe aan krachttraining
Krachttraining helpt je om spiermassa te behouden of op te bouwen terwijl je afvalt. Je ziet dat op de weegschaal niet altijd terug, maar wel aan je lichaam en aan hoe je je voelt. Twee keer per week is een goed begin. Nieuw in de sportschool? Lees hoe start je met fitness.
Blijf in beweging
Mensen die op gewicht blijven na het afvallen, bewegen vaak veel. Dat hoeft geen intensieve sport te zijn: wandelen, fietsen en traplopen tellen allemaal mee. Een aantal stappen per dag als doel kan helpen, zie hoeveel stappen per dag.
Slaap genoeg en let op stress
Te weinig slaap en veel stress vergroten de trek in calorierijk eten. Een vast slaapritme helpt dus ook bij je gewicht.
Plan een fase voor het op gewicht blijven
Behandel de periode na het afvallen als een aparte fase. Verhoog je eten geleidelijk tot je gewicht stabiel blijft, en houd je gewicht een tijd bij, bijvoorbeeld één keer per week. Zie je het een paar kilo oplopen, dan kun je op tijd bijsturen in plaats van pas na tien kilo.
Wanneer hulp zoeken?
Ben je al vaker afgevallen en weer aangekomen, of heb je veel gewicht te verliezen, zoek dan begeleiding. Een diëtist kan een plan maken dat past bij jouw leven en eventuele medische situatie. Bij vragen over je gezondheid of als je medicijnen gebruikt, kun je terecht bij je huisarts.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt het voordat je lichaam aan een nieuw gewicht gewend is?
Daar is geen vast antwoord op. De eerste maanden na het afvallen zijn de periode waarin het gewicht het makkelijkst terugkomt. Wie die tijd bewust gebruikt om gewoonten vast te zetten en het gewicht in de gaten houdt, heeft daarna meestal minder moeite.
Krijg je van een crashdieet een trage stofwisseling?
Je stofwisseling gaat na flink gewichtsverlies omlaag, deels simpelweg omdat een lichter lichaam minder energie nodig heeft. Bij snel en streng afvallen verlies je ook meer spiermassa, wat het verbruik verder verlaagt. Die daling is niet permanent schadelijk, maar maakt het wel lastiger om op gewicht te blijven.
Hoeveel mag je per week afvallen?
Het Voedingscentrum adviseert om niet meer dan een halve tot een kilo per week af te vallen. In de eerste week kan het meer zijn door vochtverlies. Rustiger afvallen is beter vol te houden en spaart je spiermassa.
Wie kan helpen bij afvallen zonder jojo-effect?
Een diëtist kan een plan maken dat past bij jouw situatie. In Nederland zit een aantal uur dieetadvisering per jaar in de basisverzekering, wel met eigen risico. Bij medische vragen kun je ook terecht bij je huisarts.



