Zeilen

Zeilen: koersen, boten, knopen en vaarbewijs uitgelegd

Hoe zeilen werkt: wind en koersen, soorten zeilboten, de belangrijkste zeilknopen, een jacht kopen, het vaarbewijs en de mooiste vaargebieden in Nederland.

Gepubliceerd op

Drie zeilboten op het water
Foto: Karla Car op Unsplash
Kort antwoord

Bij zeilen gebruik je de wind om een boot vooruit te laten varen. Je kunt niet recht tegen de wind in varen, wel schuin ertegenin door te laveren. Beginners leren meestal in een zwaardboot zoals de Optimist of op een kielboot met instructeur. Voor zeilboten tot 15 meter is geen vaarbewijs nodig, zolang er geen snelle motor op zit.

Zeilen is varen op de kracht van de wind. Nederland is er ideaal voor: veel water, vaak wind en een lange traditie in scheepsbouw en watersport. Je kunt het op een plas in een eenmansbootje doen, met vrienden op het IJsselmeer of op zee met een jacht waarin je dagen achter elkaar onderweg bent.

Hieronder lees je hoe zeilen technisch werkt, welke soorten boten er zijn, welke knopen je moet kennen, waar je op let bij het kopen of verkopen van een zeiljacht en wanneer je een vaarbewijs nodig hebt. De sportbond voor wedstrijdzeilen en zeilonderwijs is het Watersportverbond.

Hoe zeilen werkt: wind en koersen

Een zeil werkt bij de meeste koersen niet als een duwend laken, maar als een vleugel. De wind stroomt langs beide kanten van het gebogen zeil, en het drukverschil trekt de boot schuin naar voren. De kiel of het zwaard onder water voorkomt dat de boot zijwaarts wegdrijft. Zo kan een zeilboot zelfs schuin tegen de wind in varen.

Recht tegen de wind in lukt niet. Er is een sector van ongeveer 45 graden aan weerszijden van de windrichting waarin de zeilen gaan klapperen. Wil je die kant op, dan vaar je zigzaggend: dat heet laveren of opkruisen.

Koers Hoek ten opzichte van de wind Kenmerk
Aan de wind Schuin tegen de wind in, rond 45 graden Zeilen strak aangetrokken, boot helt het meest
Halve wind Wind van opzij Vaak de snelste en makkelijkste koers
Ruime wind Wind schuin van achteren Zeilen ver uitgevierd, comfortabel varen
Voor de wind Wind recht van achteren Zeil duwt de boot, opletten voor een onverwachte gijp

Twee manoeuvres leer je als eerste. Bij overstag gaan draai je met de neus door de wind naar de andere kant. Bij gijpen draai je met de achterkant door de wind, waarbij de giek snel naar de andere kant zwaait. Daarom roept de stuurman vooraf “klaar om te gijpen” en bukt iedereen onder de giek door.

Soorten zeilboten

Type Voorbeelden Kenmerken Geschikt voor
Zwaardboot Optimist, ILCA (Laser), Piraat, 420 Klein en licht, met een zwaard dat je kunt ophalen, kan omslaan Leren zeilen, jeugd, wedstrijden
Open kielboot Valk, Regenboog, Draak Vaste kiel met gewicht, zeer stabiel Dagtochten, wedstrijden op meren
Kajuitjacht Diverse merken, van 6 tot 15 meter Kiel, kajuit met kooien en kombuis Toerzeilen, meerdaagse tochten
Catamaran Hobie Cat, Nacra, grote toercatamarans Twee rompen, breed en snel Sportief varen, strand, zeilvakanties
Platbodem Botter, tjalk, schouw Vlakke bodem met zijzwaarden Ondiep water, Wadden, traditioneel varen

De Optimist is wereldwijd de standaardboot voor kinderen tot 15 jaar: een klein, vierkant bootje voor één persoon. Tieners stappen vaak over op een ILCA, de olympische eenmansboot die tot een paar jaar geleden onder de naam Laser bekend was. De Valk is een Nederlandse klassieker, in 1939 ontworpen door E.G. van de Stadt. Hij wordt vaak tot de zwaardboten gerekend, maar is in werkelijkheid een open kielboot met een vaste kiel, gezeild door twee of drie personen.

Zeilknopen die je moet kennen

Met een handvol knopen kom je in de praktijk heel ver. Oefen ze tot je ze zonder nadenken kunt leggen, ook met koude handen.

Knoop Waarvoor Kenmerk
Paalsteek Een vaste lus maken, bijvoorbeeld om een paal of meerring Loopt niet dicht, blijft makkelijk los te maken na belasting
Achtknoop Stopknoop aan het eind van een schoot Voorkomt dat een lijn door een blok of oog schiet
Mastworp Een lijn snel vastmaken aan een paal of reling, bijvoorbeeld een stootwil Snel te leggen en makkelijk te verstellen
Schootsteek Twee lijnen aan elkaar knopen, ook van verschillende dikte Houdt goed onder spanning, los te maken zonder gereedschap

Daarnaast leer je de kikkerbeleg: een lijn vastzetten op een kikker, de metalen of houten klamp aan boord of op de steiger. Een halve steek gebruik je vaak als extra borging.

Een korte geschiedenis van zeilboten

Mensen zeilen al duizenden jaren. Op afbeeldingen uit het oude Egypte zie je boten op de Nijl met een rechthoekig zeil, en Grieken, Romeinen en later de Vikingen voeren met zeilen over zee. Lange tijd was zeilen vooral vervoer, handel en oorlog.

Nederland speelde een grote rol in de opkomst van de pleziervaart. Het woord jacht komt van het Nederlandse jaghte, een snel schip om mee te jagen of na te zetten. In de zeventiende eeuw kreeg de Engelse koning Karel II een Nederlands jacht cadeau, wat de pleziervaart in Engeland een flinke impuls gaf. Rond 1900 werd zeilen een olympische sport. In de twintigste eeuw maakten polyester rompen zeilboten veel goedkoper en onderhoudsvriendelijker, waardoor zeilen een sport voor een groot publiek werd.

Een zeiljacht kopen of verkopen

Een tweedehands zeiljacht kopen is voor de meeste mensen de manier om aan een kajuitboot te komen. Let op deze punten:

  • Romp: zoek bij polyester boten naar haarscheurtjes, blazen (osmose) en reparaties. Bij een stalen boot let je op roest, bij hout op rot.
  • Kiel en roer: controleer de kielbouten en speling in het roer. Een flinke aanvaring met de bodem kan schade geven die je niet direct ziet.
  • Tuigage en zeilen: staand want (de draden die de mast vasthouden) heeft een beperkte levensduur. Vraag wanneer het voor het laatst vervangen is. Oude zeilen verliezen hun vorm.
  • Motor: draaiuren, onderhoudshistorie en of hij koud goed start.
  • Papieren: wie is eigenaar, rust er geen hypotheek op de boot, is de btw betaald en heeft de boot een CE-markering als hij na 1998 nieuw op de Europese markt kwam.

Bij een serieuze aankoop is een keuring door een onafhankelijke expert aan te raden, meestal op de kant zodat ook het onderwaterschip te zien is. Verzekeraars vragen voor oudere of duurdere boten vaak zo’n keuringsrapport.

Verkoop je je boot, dan kun je dat zelf doen via advertentiesites of via een jachtmakelaar. Een makelaar rekent courtage, maar regelt bezichtigingen, proefvaarten en de papieren. Een opgeruimde, schone boot met een complete onderhoudsmap verkoopt duidelijk makkelijker.

Vaarbewijs: wanneer heb je het nodig

Voor de meeste zeilboten heb je in Nederland geen vaarbewijs nodig. Een vaarbewijs is verplicht als je boot langer is dan 15 meter, of als je motorboot harder kan dan 20 kilometer per uur. Het gaat om de snelheid die de boot kan halen, niet om hoe hard je op dat moment vaart.

Het Klein Vaarbewijs haal je met een theorie-examen bij het CBR. Klein Vaarbewijs 1 geldt voor rivieren, kanalen en kleine meren. Voor groot water zoals het IJsselmeer, de Waddenzee en de Zeeuwse stromen heb je Klein Vaarbewijs 2 nodig. Ook als het niet verplicht is, is een cursus vaarregels zinvol: je moet de voorrangsregels en betonning hoe dan ook kennen. Voor een marifoon aan boord is een apart certificaat nodig.

Vaargebieden in Nederland

  • Friese meren: veel aaneengesloten meren en vaarten, populair voor zeilvakanties en zeilkampen.
  • IJsselmeer en Markermeer: groot water met golven die snel kunnen opbouwen, met oude havenstadjes als Enkhuizen, Hoorn en Stavoren.
  • Waddenzee: varen met getij, droogvallen op het wad en eilandhoppen. Vraagt goede voorbereiding.
  • Zeeland: het Veerse Meer en de Grevelingen zijn beschut en getijdeloos, de Oosterschelde heeft getij en stroming.
  • Hollandse plassen: de Loosdrechtse Plassen, de Kagerplassen en de Westeinderplassen zijn geschikt voor dagzeilen en wedstrijden.
  • Noordzee: voor ervaren zeilers met een zeewaardige boot en de juiste navigatiekennis.

Tijdschriften en informatiebronnen

Wie zich verder wil verdiepen, heeft in Nederland genoeg bronnen. Het maandblad Zeilen brengt nieuws, bootbesprekingen, tochtverslagen en wedstrijdverslagen, in print en online. De Waterkampioen, het watersportblad van de ANWB, bestond ruim negentig jaar maar is in 2019 gestopt. Oude nummers zie je nog geregeld op beurzen en in jachthavens.

Andere bruikbare bronnen:

  • De ANWB Wateralmanak, met de vaarregels en praktische informatie over bruggen en sluizen, en de ANWB Waterkaarten.
  • Het Watersportverbond, voor verenigingen, wedstrijden en erkende zeilscholen.
  • De KNRM, met informatie over veilig varen.
  • Rijkswaterstaat en het CBR, voor regels en het vaarbewijs.

Begin je net, dan is een cursus bij een zeilschool met CWO-erkenning de beste stap. Daar leer je de basis in een veilige omgeving en haal je diploma’s die bij verhuur en verenigingen worden herkend.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt het om te leren zeilen?

Een zeilkamp of cursus van een week is genoeg om in een kleine boot op rustig water zelfstandig rond te varen. Echt zeker worden bij meer wind, aanleggen in een drukke haven en navigeren op groot water kost een paar seizoenen ervaring.

Kun je kapseizen met een zeilboot?

Een zwaardboot kan omslaan, dat hoort erbij en je oefent het bij een cursus. Een kielboot heeft een zware kiel die hem weer rechtop trekt, waardoor omslaan in normale omstandigheden niet voorkomt. Draag in een kleine boot altijd een zwemvest.

Wat is het verschil tussen een zeilboot en een zeiljacht?

In het dagelijks gebruik is een zeiljacht een grotere zeilboot met een kajuit, waarin je kunt overnachten. Een open boot zonder kajuit noem je meestal gewoon een zeilboot of, als hij een zwaard heeft, een zwaardboot.

Welke kleding draag je bij het zeilen?

Laagjes die snel drogen, een wind- en waterdichte jas en schoenen met een stroeve, lichte zool die geen strepen op het dek geven. In kleine boten dragen veel zeilers een wetsuit of droogpak, omdat je nat wordt.

Meer sporten