Paardensport omvat alle sporten waarin mens en paard samenwerken. De bekendste disciplines zijn dressuur, springen en eventing, daarnaast zijn er onder meer mennen, voltige, endurance en western. In Nederland valt de wedstrijdsport onder de KNHS. Een veilige start vraagt om een goed passende cap, laarzen met een hak en les op een manege of bij een erkende instructeur.
Paardensport is een van de weinige sporten waarin je samenwerkt met een levend dier dat zijn eigen wil, karakter en dagvorm heeft. Dat maakt het bijzonder, en het verklaart waarom ruiters jaren bezig zijn om de basis echt goed onder de knie te krijgen. Je kunt het zo groot of klein maken als je wilt: van een rustige buitenrit op zondag tot internationale topsport.
Hieronder staan de disciplines, de bekendste rassen, het harnachement, de uitrusting van de ruiter en de verzorging van een paard, inclusief de periode rond een drachtige merrie en het veulen. De sportbond in Nederland is de KNHS (Koninklijke Nederlandse Hippische Sportfederatie). Die stelt de wedstrijdreglementen op, organiseert de competities en verzorgt het ruiterbewijs en de diploma’s.
De disciplines in de paardensport
Elke discipline vraagt iets anders van paard en ruiter. Veel ruiters beginnen met een combinatie van dressuur en springen en kiezen later een richting.
| Discipline | Wat het is | Waar het om draait |
|---|---|---|
| Dressuur | Een vaste proef met figuren en gangwisselingen in een rijbak | Gehoorzaamheid, souplesse, ritme en harmonie |
| Springen | Een parcours met hindernissen in een vaste volgorde | Foutloos en, bij een barrage, snel rijden |
| Eventing | Samengestelde wedstrijd: dressuur, cross-country en springen | Veelzijdigheid, conditie en moed |
| Mennen | Een paard of span voor een wagen, bestuurd vanaf de bok | Dressuur, marathon en vaardigheid tussen kegels |
| Voltige | Gymnastiek op een galopperend paard aan de longe | Balans, kracht en een paard dat rustig blijft |
| Endurance | Langeafstandsritten, met veterinaire controles onderweg | Conditie en het tempo goed verdelen |
| Western | Rijstijl uit het Amerikaanse veewerk, met onderdelen als reining en trail | Een ontspannen paard dat op lichte hulpen reageert |
| Overige disciplines | Onder meer polo, horseball en TREC | Teamsport, balspel of oriëntatie te paard |
Polo is een teamsport waarbij je met een stick een bal in het doel slaat. Horseball is ook een balsport, waarbij teams een bal met handgrepen naar elkaar overspelen en in een verhoogd net werpen. TREC komt uit Frankrijk en test de vaardigheden van een buitenrijder: een oriëntatierit met kaart, een onderdeel waarin je de gangen beheerst en een parcours met natuurlijke obstakels zoals een sloot, een hek of een smal pad.
Bij eventing (vroeger de samengestelde wedstrijd of military genoemd) is de cross-country het spannendste onderdeel. Paard en ruiter rijden dan in het terrein over vaste hindernissen, door water en over wallen. Daarom gelden daar extra veiligheidseisen voor de uitrusting.
Bekende paardenrassen
Er bestaan honderden rassen. Dit zijn er een paar die je in Nederland vaak tegenkomt of waar veel over gevraagd wordt.
| Ras | Herkomst | Kenmerken | Vaak gebruikt voor |
|---|---|---|---|
| KWPN | Nederland | Atletisch warmbloed, gefokt voor de sport | Dressuur, springen, eventing |
| Fries | Friesland | Zwart, lange manen en staart, behang aan de benen | Mennen, dressuur, recreatie |
| Hannoveraan | Duitsland | Groot, krachtig warmbloed met ruime gangen | Dressuur en springen |
| Arabier | Arabisch schiereiland | Fijn gebouwd, holle neuslijn, hoog gedragen staart, veel uithoudingsvermogen | Endurance, shows |
| Hackney | Engeland | Opvallend hoge knieactie in draf | Mennen en aangespannen shows |
| Shetlander | Shetlandeilanden | Zeer klein, stevig en sterk voor zijn formaat | Kinderpony, mennen |
Het KWPN (Koninklijk Warmbloed Paardenstamboek Nederland) is geen ras in strikte zin maar een stamboek. Paarden met KWPN-papieren behoren tot de top in de internationale dressuur en springsport. Binnen het KWPN worden ook tuigpaarden gefokt. Het Friese paard heeft een eigen stamboek, het KFPS.
Pony’s zijn er in veel soorten, van Shetlanders tot Welsh pony’s en Connemara’s. In de sport worden pony’s ingedeeld in categorieën op basis van hun stokmaat, zodat kinderen tegen ruiters op een vergelijkbare pony starten.
Harnachement: zadel, hoofdstel en meer
Harnachement is alles wat een paard draagt om bereden of gemend te worden. De belangrijkste onderdelen:
- Zadel, met singel, stijgbeugels en stijgbeugelriemen, en daaronder een zadeldek of onderlegger.
- Hoofdstel met bit (bijvoorbeeld een trens) en teugels.
- Beenbescherming zoals peesbeschermers of bandages.
- Halster en touw voor het verzorgen en vastzetten.
Westernzadel en Engels zadel
Het Engelse zadel is de standaard in de klassieke rijsport. Het is relatief licht en klein, zodat de ruiter dicht bij het paard zit en de hulpen goed kan doorgeven. Er zijn varianten: een dressuurzadel heeft een diepere zit en lange, rechte kleppen, een springzadel heeft naar voren gerichte kleppen zodat je met kortere beugels in de springhouding kunt zitten.
Het westernzadel komt uit het werk van de Amerikaanse cowboys. Het is groter en zwaarder, heeft vaak een hoorn aan de voorkant en een hoger achterstuk. Het gewicht van de ruiter wordt over een groter oppervlak van de paardenrug verdeeld, wat prettig is bij lange dagen in het zadel. De ruiter zit er diep en stabiel in. Westernruiters rijden doorgaans met een losse teugel en sturen veel met gewicht en de teugel tegen de hals.
Welk zadel je ook gebruikt: het moet passen bij de rug van het paard. Een slecht passend zadel kan drukplekken en rugklachten veroorzaken. Laat de pasvorm controleren door een zadelpasser, zeker als je paard in conditie of bespiering verandert.
Uitrusting van de ruiter
- Cap: een veiligheidshelm die voldoet aan een geldende veiligheidsnorm. Bij KNHS-wedstrijden is een cap verplicht wanneer je te paard zit, en vrijwel alle maneges eisen hem ook bij lessen. Vervang een cap na een val, ook als je geen schade ziet.
- Laarzen: rijlaarzen of jodhpurs met chaps. Belangrijk is een kleine hak, zodat je voet niet door de stijgbeugel schuift.
- Rijbroek: zonder dikke naden aan de binnenkant, met grip op knie of zitvlak.
- Handschoenen: voor grip op de teugels.
- Bodyprotector: verplicht bij de cross-country en aan te raden voor jonge ruiters en bij springen.
De zweep: gebruik en regels
Een rijzweep is een hulpmiddel om de beenhulp te ondersteunen of te verduidelijken, niet om een paard te straffen. Een tik achter je been betekent hetzelfde als je kuit: ga voorwaarts. De KNHS stelt een maximale lengte: bij springen 75 centimeter, bij dressuur 120 centimeter voor paarden en 100 centimeter voor pony’s, inclusief de slag. Overmatig of driftig gebruik van de zweep wordt bij wedstrijden bestraft en kan tot uitsluiting leiden. Kijk voor de precieze regels in het actuele reglement van je discipline, want die worden regelmatig bijgewerkt.
Verzorging en voeding
Een paard is een steppedier dat van nature een groot deel van de dag kleine hoeveelheden eet en beweegt. Daar sluit goede verzorging op aan.
- Ruwvoer als basis: hooi, kuilgras of weidegras vormt het grootste deel van het rantsoen. Krachtvoer is een aanvulling voor paarden die veel werken of moeilijk op gewicht blijven.
- Altijd vers water: een paard drinkt tientallen liters per dag, in de zomer en bij hard werken meer.
- Beweging en gezelschap: dagelijks vrije beweging in een weide of paddock en contact met andere paarden.
- Hoefverzorging: hoeven dagelijks uitkrabben en de hoefsmid laten komen, meestal elke zes tot acht weken.
- Gebit en gezondheid: jaarlijks gebitscontrole, ontwormen op basis van mestonderzoek en vaccinaties volgens advies van de dierenarts. Wie KNHS-wedstrijden rijdt, moet met het paspoort kunnen aantonen dat het paard volgens schema tegen influenza is ingeënt.
- Poetsen: voor het rijden poets je zadel- en singelligging schoon, zodat er niets gaat schuren.
Wijzig het voer altijd geleidelijk. Plotselinge veranderingen in het rantsoen vergroten de kans op koliek, een verzamelnaam voor buikpijn die bij paarden snel ernstig kan worden. Bel bij twijfel de dierenarts.
Een drachtige merrie en het veulen
De draagtijd van een merrie is ongeveer 11 maanden, gemiddeld rond de 335 tot 340 dagen. Een paar weken eerder of later is normaal. Merries worden meestal in het voorjaar of de vroege zomer gedekt of geïnsemineerd, zodat het veulen het volgende voorjaar geboren wordt, als er gras is.
Een drachtige merrie kan in de eerste maanden vaak gewoon licht werk blijven doen, in overleg met de dierenarts. In de laatste maanden heeft ze extra voeding nodig, omdat het veulen dan het hardst groeit. Tekenen dat het veulen eraan komt zijn een volle uier, wasachtige druppels aan de spenen en onrust. De meeste merries veulenen ’s nachts en snel.
Een gezond veulen staat meestal binnen een uur na de geboorte en drinkt kort daarna voor het eerst. Die eerste melk, de biest, bevat antistoffen die het veulen beschermen. Laat de dierenarts het veulen en de merrie kort na de geboorte nakijken. Het veulen blijft enkele maanden bij de moeder en wordt meestal gespeend als het een half jaar oud is. Pas na een paar jaar is een jong paard lichamelijk ver genoeg om voorzichtig onder het zadel te gaan.
Beginnen met paardrijden
De meeste mensen beginnen op een manege met groepslessen. Je leert daar opstijgen, zitten, de gangen stap, draf en galop, en de basis van verzorgen en opzadelen. Let bij het kiezen van een manege op gediplomeerde instructeurs, goed verzorgde paarden en een rustige sfeer. Wil je meer tijd met paarden doorbrengen, dan is een verzorgpony of deelpaard een goede tussenstap voordat je aan een eigen paard denkt.
Rijden is een volwaardige sport: je traint je balans, je rompspieren en je beenspieren. Na een paar lessen merk je vooral spierpijn aan de binnenkant van je benen. Dat went snel, zeker als je een of twee keer per week rijdt.
Veelgestelde vragen
Op welke leeftijd kun je beginnen met paardrijden?
Veel maneges geven ponyles vanaf een jaar of zes, soms eerder in de vorm van ponykamp of geleide ritjes. Belangrijker dan de leeftijd is dat een kind instructies kan opvolgen en het lichamelijk aankan. Volwassenen kunnen op elke leeftijd beginnen.
Hoeveel kost een eigen paard per maand?
Dat verschilt sterk per regio en situatie. De grootste posten zijn stalling (pension), voer, de hoefsmid, de dierenarts en verzekering. Een verzorgpony of een deelpaard is een manier om ervaring op te doen zonder de volledige kosten en verantwoordelijkheid.
Wat is het verschil tussen een paard en een pony?
Het verschil zit in de schofthoogte, de stokmaat. In de sport wordt een dier tot ongeveer 1,48 meter als pony ingedeeld, daarboven als paard. Sommige rassen, zoals de Haflinger, kunnen rond die grens zitten.
Wat is een stokmaat?
De stokmaat is de hoogte van een paard of pony, gemeten van de grond tot het hoogste punt van de schoft, de plek waar de hals overgaat in de rug. Er wordt gemeten met een meetlat terwijl het dier recht en stil op een vlakke ondergrond staat.